Noorderlicht zien: wanneer, waar en hoe het te fotograferen

Het noorderlicht ontstaat wanneer geladen deeltjes van de zon botsen op zuurstof en stikstof hoog in de atmosfeer. Het resultaat zijn groene, soms rode of paarse banden die langs de hemel bewegen. Het verschijnsel is niet te plannen, wel te voorspellen, en de kans hangt af van drie dingen: donkerte, een heldere hemel en voldoende activiteit op de zon. Deze gids legt uit wanneer en waar de kans het grootst is, hoe de voorspellingen werken en hoe het licht op een foto te krijgen is.

Wanneer het noorderlicht te zien is

Het noorderlicht is er het hele jaar, maar alleen zichtbaar als het donker genoeg is. Boven de poolcirkel gaat de zon in de zomer niet onder, dus het seizoen loopt ruwweg van eind augustus tot begin april. De donkerste maanden, december tot en met februari, geven de langste nachten. De periodes rond de equinoxen, september en maart, laten statistisch iets meer geomagnetische activiteit zien.

Op een avond ligt de beste tijd meestal tussen tien uur 's avonds en twee uur 's nachts, al kan het licht ook eerder of later verschijnen. Rond volle maan is zwak noorderlicht moeilijker te zien; de periode rond nieuwe maan geeft de donkerste hemel. Een verblijf van vier nachten of langer vergroot de kans aanzienlijk, omdat bewolking vaak een paar dagen aanhoudt.

Waar de kans het grootst is

Het noorderlicht verschijnt het vaakst in een ring rond de magnetische noordpool, de zogeheten aurorale ovaal. Die ligt boven Noord-Noorwegen, Noord-Zweden, Noord-Finland, IJsland, Groenland en Noord-Canada. In Lapland zijn Abisko en Kiruna in Zweden, Tromsø in Noorwegen en Rovaniemi, Saariselkä en Levi in Finland bekende uitvalsbases.

Abisko staat bekend om de relatief heldere hemel, doordat de omringende bergen een deel van de bewolking tegenhouden. Aan de Noorse kust is het in de winter milder, maar vaker bewolkt. Wie het noorderlicht in Lapland wil zien, kiest bij voorkeur een plek buiten de stad, zonder straatverlichting, met open zicht naar het noorden. Een huskytocht of een nacht in het ijshotel bij Jukkasjärvi, vlak bij Kiruna, zijn goed te combineren met avonden op noorderlichtjacht.

Buiten Scandinavië is IJsland een bekende bestemming. Daar is het noorderlicht in de donkere maanden vaak al buiten Reykjavik te zien, en een reis is goed te combineren met snorkelen in Silfra, de spleet tussen twee continentale platen in het nationaal park Þingvellir.

Zonneactiviteit en de Kp-index

De zon kent een cyclus van ongeveer elf jaar, met een maximum en een minimum aan activiteit. Het maximum van de huidige cyclus lag rond 2024 en 2025. In de jaren na een maximum blijft de activiteit nog enige tijd verhoogd en komen er regelmatig krachtige uitbarstingen voor, al neemt de kans geleidelijk af.

Voorspellingen werken met de Kp-index, een schaal van 0 tot 9 voor de geomagnetische onrust. Onder de aurorale ovaal, zoals in Abisko of Tromsø, is noorderlicht al te zien bij een Kp van 1 tot 3. Hoe hoger de waarde, hoe verder naar het zuiden het licht zichtbaar wordt; bij een Kp van 7 of hoger is het soms zelfs in Nederland te zien, laag aan de noordelijke horizon. Een tweede belangrijke waarde is de richting van het magnetisch veld van de zonnewind, de Bz: staat die naar het zuiden, dan is de kans groter.

Apps en voorspellingen

Er zijn diverse apps die de Kp-verwachting, de actuele zonnewind en een kaart van de aurorale ovaal tonen, vaak met een melding zodra de kans in de buurt stijgt. De ruimteweerdienst van de Amerikaanse weerdienst NOAA publiceert een verwachting voor de komende dagen en een kortetermijnvoorspelling van ongeveer een halfuur vooruit.

Minstens zo belangrijk is de bewolkingsverwachting. Een hoge Kp heeft geen zin onder een dicht wolkendek. Lokale weersites met een bewolkingskaart per laag helpen om een plek te vinden waar het open is; soms loont het om een half uur te rijden naar een heldere zone.

Het noorderlicht fotograferen

Een camera met handmatige instellingen, een groothoeklens en een statief zijn de basis. Goede uitgangswaarden: diafragma zo ver mogelijk open, bijvoorbeeld f/2.8, ISO tussen 1600 en 3200 en een sluitertijd van 5 tot 15 seconden. Bij snel bewegend licht een kortere sluitertijd, bij zwak licht een langere. Stel handmatig scherp op oneindig, bijvoorbeeld op een verre ster of lamp, en zet de beeldstabilisatie uit als de camera op een statief staat.

Recente smartphones met een nachtmodus leggen het noorderlicht verrassend goed vast; een kleine telefoonstatief helpt. De camera ziet vaak meer kleur dan het oog, dus zwak licht dat met het blote oog grijsachtig lijkt, kan op de foto duidelijk groen zijn. Kou trekt batterijen snel leeg: bewaar reservebatterijen in een binnenzak en laat de camera na afloop langzaam opwarmen in een tas, tegen condens.

Wat mee te nemen

Bij temperaturen tot ver onder nul en urenlang stilstaan is warme kleding belangrijker dan de camera. Denk aan thermisch ondergoed, een wollen tussenlaag, een winddichte jas en broek, warme laarzen, een muts en twee paar handschoenen: dunne om de camera te bedienen en dikke daaroverheen. Een thermosfles met warme drank en een hoofdlamp met rood licht, die het nachtzicht niet verstoort, maken het wachten aangenamer.

Wie liever warm binnen zit, vindt ook zonder poolreis een donkere hemel dichterbij: sterren kijken bij het Lauwersmeer. Bij uitzonderlijk sterke zonnestormen is daar zelfs het noorderlicht te zien, laag boven de noordelijke horizon.

Veelgestelde vragen